विचार

काठमाडौँ, ८ चैत २०८२ । प्रतिनिधिसभामा दुई तिहाइ बहुमत पाएको राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीको सरकारले के–के गर्न सक्छ ? के–के गर्न सक्दैन ? धेरैको मनमा यो जिज्ञासा पैदा भएको छ । राष्ट्रियसभा विपक्षी दलहरूको नियन्त्रण रहँदा रास्वपाको सरकारले कुन–कुन काम सहजै गर्न सक्छ र कहाँ–कहाँ संवैधानिक अवरोधको सामना गर्नुपर्ने हुन्छ भन्ने विषय राष्ट्रिय बहसको केन्द्रमा छ । सरकारले बजेट पारित गर्ने र कानुन निर्माणमा एकलौटी निर्णय गर्न सक्ने सुविधा पाएको छ । प्रधानन्यायाधीश, न्यायाधीश र संवैधानिक अंगका पदाधिकारीहरुको खराब आचरणका हकमा सजिलै महाभियोग लगाउन सक्छ ।तर, संविधान संशोधन, राष्ट्रपति–उपराष्ट्रपतिविरुद्धको महाभियोग र संकटकाल घोषणा जस्ता गम्भीर विषयमा जटिलता देखिन्छ ।  प्रतिनिधिसभा निर्वाचन २०८२ ले प्रतिनिधिसभामा राजनीतिक दलहरूको हैसियत आनतान फरक पारिदिएको छ । यो चुनावले पुराना भनिएका दलहरूको जनमत नराम्ररी खुम्च्याइदिएको छ भने कतिपय क्षेत्रीय दललाई प्रतिनिधित्वविहीनताको अवस्थामा पुर्‍याइदिएको छ । रास्वपाले चुनावमा सार्वजनिक गरेको घोषणापत्र (वाचापत्र) मा उल्लेख गरेअनुरुप प्रत्यक्ष निर्वाचित कार्यकारी हुने गरी संविधान संशोधन गर्छ कि गर्दैन चासो बढेका छन् । त्यसबाहेक उनीहरूले सुशासनमा सुधारका लागि कानुन संशोधन र त्यसअनुरूपका काम गर्ला कि नगर्ला भन्ने चासो देखाएका छन् । चासो संविधानअनुसार सम्बोधन गर्न सम्भव छ ? यो संविधान खाका कोर्दै गर्दा वरिष्ठ अधिवक्ता राधेश्याम अधिकारी सक्रिय थिए । उनी संविधानका केही विषयबाहेक रास्वपाले शासकीय सुधारका लागि सबै काम गर्न…

हामी सबैलाई लाग्छ कि– हाम्रो व्यक्तित्व भव्य देखियोस् र हामी अरूका लागि उदाहरणीय व्यक्ति बन्न सकौँ । काम गर्ने शैली, सक्रियता तथा सफलताबाट अरूले सिकुन र अनुसरण गरून् भन्ने इच्छा पक्कै सबैलाई हुन्छ । समूह तथा समुदायमा आफ्नो प्रभाव जमाउन र अरूलाई विश्वासमा लिन पनि व्यक्तित्व र आत्मविश्वासले ठूलो भूमिका खेल्छ । साना, सकारात्मक बानीहरू अपनाएर, हामी आफ्नो व्यक्तित्व बढाउन र आफ्नो जीवनमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन सक्छौं । १.हरेक दिन केही नयाँ कुरा सिक्ने जीवनमा हामीले नयाँ कुरा सिक्न कहिल्यै रोकिनु हुँदैन । हरेक दिन केही नयाँ सिकाइले हाम्रो दिमाग सक्रिय रहन्छ र सोच्ने क्षमतामा सुधार हुन्छ । हामी किताबहरू पढ्न सक्छौँ, आफ्नो रुचि भएको विषयमा अनलाइनतिर खोजेर पढ्न हेर्न सक्छौँ । कुनै ज्ञानवद्धक सिनेमा तथा डकुमेन्ट्रीहरू हेर्न सक्छौँ । आफ्नो काम तथा दैनिक जीवनमा आवश्यक केही जानकारीबारे सिक्न पनि सक्छौँ । नयाँ कुराहरू सिक्नाले हाम्रो आत्मविश्वास बढ्छ र जीवनमा अगाडि बढ्न प्रेरित गर्छ। २.समयको उचित व्यवस्थापन गर्ने हाम्रो मरणशील जीवनमा समयको महत्व निकै हुन्छ । हामीलाई लाग्न सक्छ हामीसँग जति पनि समय छ तर त्यसो होइन । समय व्यवस्थापन नगर्दा हाम्रो योजनाहरू लथालिंग भइरहेको हुन्छन् । यसले हाम्रो दैनिकी अस्तव्यस्त बनाउँछन् । यसले मानसिक तनाव तथा शारीरिक समस्याहरू समेत निम्त्याउछ । एकातिर नगरी नहुने कामका लागि समय पुगिरहेको हुँदैन…

बुटवल, २ फाल्गुन — सैनिकहरूको बिहे गराइदिने रोमका सन्त भ्यालेन्टाइनको स्मृतिमा मनाइने भ्यालेन्टाइन–डे अर्थात् ‘प्रेम दिवस’ ले उन्मुक्त प्रेमको पैरवी गर्छ । यो दिवस स्त्री–पुरुषको समानताको जगमा उभिएको छ ।  ‘भ्यालेन्टाइन–डे’ ले प्रेमको सर्वोच्चता स्वीकार्छ । तर, बजारमा प्रेम फेसन बढी भएको छ, जहाँ गहिराई खोजिँदैन मात्रै सतहमा तैरिनु यसको ‘सौन्दर्य’ को मानक बन्दैछ । र, प्रेम हृदयभन्दा बढी आर्चिस र हलमार्कका कार्डमा खोजिन थालेको छ । अहिले यो दिवसले बजारको एजेन्टको सात–दिने अवतार ग्रहण गरेको छ, जुन सुपरमार्केटका सोकेसमा विकाउ वस्तु बनको छ— रोज डे, टेड्डी डे, चकलेट डे, हग डे, किस डे, भ्यालेन्टाइन–डे बनेर । तर, प्रेमलाई त कुनै दिवस कुर्नुनपर्ने हो, हरेक दिन प्रेमोउत्सव हुनुपर्ने हो, जसले जीवनलाई कलापूर्ण बनाउँछ । प्रेममा विनिमय हुँदैन्, यो त बिनाशर्त गरिन्छ । सायद प्रेमको विराट स्वरुप बुझ्न सके संसार झन् शान्त र सुन्दर हुनेछ । मर्यादा र विश्वासको कसिमा प्रेम सदैव सम्मानित छ । सबैभन्दा प्रकट गरिने विषय नै प्रेम हो, सबैभन्दा लुकाइने पनि प्रेम । प्रकट गरिनु र लुकाइनुबिच ब्रह्माण्डमा नित्य यात्रारत छ— प्रेम ।  भनिन्छ— प्रेममा परेपछि त चमेरोले पनि सपना देख्छ । संसारमा प्रेमकै लागि युद्ध भएका छन्, सबैभन्दा धेरै साहित्य पनि प्रेममाथि नै लेखिएको छ । क्रान्तिमा वा शान्तिमा, प्राप्तिमा वा गुमाउनुमा मान्छे प्रेमकै सहारामा उभिन्छ । त्यसैले प्रेम हो— अनन्त उर्जा । संसार सुन्दर किन छ भने मान्छेलाई प्रेम–सौगात…

काठमाडौं, ८ माघ ।  ‘सबैजनालाई नमस्कार छ,’ जनार्दन शर्माले मतदातासामू आदरभाव देखाउँछन् । लगत्तै छेउमा उभिएका अर्का समर्थक भन्छन् – तपाईंलाई हाम्रो समर्थन छ । यसरी दुईजनाको भलाकुसारी चलिरहँदा शर्माको पछाडि अन्य मतदाता उभिएका छन् । कोही हात बाँधेर उभिएका छन् भने कोही गम्भीर भएर सुनिरहेका देखिन्छन् । सबैलाई साक्षी राखेर ती मतदाता थप भन्छन्, ‘तपाईंले बिजुली ल्याउनुभयो । सडक बनाउनुभयो । स्कुल बनाउनुभयो ।’ मतदाताले यो भन्दै गर्दा शर्मा झन कड्किएका सुनिन्छन् । उनी भन्छन्, ‘आफ्नै सहयोद्धाको भाग खोस्ने टुरिस्ट नेतालाई चिन्नुहोस् । जसले यिनलाई नेता बनाउन ज्यान दिए, आज उनकै छोराविरुद्ध उभिएको छ । धिक्कार छ, छविलाललाई ।’ नेपाली कम्युनिस्ट पार्टी (नेकपा) संयोजक पुस्पकमल दाहाल लक्षित जनार्दन शर्माको यो टिप्पणी सुनेपछि वरपरका सबै चिच्याएर अनुमोदन गराउँछन् । तर, नझुक्किनुस् – सामाजिक सञ्जालमा भाइरल बनिरहेको यो भिडियो एआईद्वारा बनाइएको हो । यद्यपि, झट्ट हेर्दा भिडियो वास्तविक जस्तै देखिन्छ । घरहरूका छायाँदेखि परपर टुक्रुक्क बस्दै सुनिरहेका केही व्यक्तिले गाउँले झल्को दिँदा पनि कतिपयले उक्त भिडियोलाई वास्तविक ठानिरहेको प्रतिक्रियाहरुबाट बुझ्न सकिन्छ । त्यस्तै, बिहीबार सामाजिक सञ्जालमा एकाएक एउटा तस्बिर भाइरल छ । महेश बस्नेत फ्यान क्लबबाट भएको उक्त पोस्टमा बालेन सोफामा सुतिरहेका छन् । ‘झापा ५ बाट चुनाव लड्ने ट्यापेको ताल‘ भन्दै क्याम्पन लेखिएको उक्त फोटोमा बालेनको हातमा मदिराको बोतल र गिलास…

काठमाडौँ, ३ मङ्सिर (रासस): अस्पतालमा नेपाली महिलाहरुको पेट, कलेजोको जाँच गर्दा ५७ प्रतिशत महिलाको कलेजोमा बोसोे जमेपछि भविष्यमा चाँहि स्वास्थ्यको समस्या आउन सक्ने सम्भावना हुन्छ । अहिले नेपालमा प्रायः मानिसहरुले मुटुको रोग, मिर्गौला, मधुमेह, क्यान्सर आदिको बारेमो सुनेका छन् । ‘मुटुको स्वास्थ राम्रो राख्न के खानुपर्छ, कस्तो व्यायाम गर्नुपर्छ’ भनेर छलफल पनि भइरहन्छ तर कलेजो अस्वस्थ भयो भने कसरी समस्या पर्न सक्छन्, कलेजो स्वस्थ पार्न कस्ता खानेकुरा खाने भन्नेबारे पनि त्यति छलफल हुँदैन ।        कलेजो शरीरको यस्तो कारखाना हो, जसले शरीरको विषालु तत्वलाई बाहिर लैजाने काम गर्छ । शरीरभित्रको सबभन्दा ठूलो अङ्ग हो कलेजो, तर धेरै बेवास्ता गरिएको छ । यदि कलेजो अस्वस्थ भयो भने शरीरभित्रका विषालु तत्व बाहिर निस्कन पाउँदैन । अनि शरीरभित्र अनेक समस्या सुरु हुन्छ ।        नेपाली महिलाहरुको अहिले सरदर आयु ७२ वर्ष रहेको सरकारको पछिल्लो तथ्याङ्कले देखाएकोे छ । नेपाली महिलाको सरदर आयु यति वर्ष हुनु जनस्वास्थको दृष्टिकोणले सफलता मान्न सकिन्छ । तर अर्कोतिर उनीहरु अस्वस्थ पनि बन्दैछन् । पछिल्लो सरकारी तथ्याङ्कले के देखाउँछ भने ३५ प्रतिशत नेपाली महिला मोटोपनको शिकार भएका छन् । त्यस्ता महिलाहरु प्रायः नेपालका ठूलो सहरहरुमा रहेका छन् । खासगरी धनी परिवारका ५३ प्रतिशत र गरिब परिवारका २० प्रतिशत महिलामा यो समस्या देखिएको छ । गाउँघरका गरिब महिलाहरुको कार्यबोभ, धेरै रहे पनि अहिले पत्रु…

काठमाडौँ, २३ कात्तिकः राष्ट्रपति रामचन्द्र पौडेलले निर्वाचनको वातावरण बनाउन सञ्चारमाध्यमको भूमिका महत्वपूर्ण हुने बताउनुभएको छ ।  साथै उहाँले सुशासन, संविधान र लोकतन्त्रलाई अझ उन्नत बनाउने आगामी फागुन २१ गतेको प्रतिनिधिसभा निर्वाचनलाई सफल पार्न सञ्चारमाध्यमको भूमिका महत्वपूर्ण हुने बताउनुभयो । सार्वजनिक सेवा प्रसारण नेपालको प्रथम वार्षिकोत्सव तथा सार्वजनिक सेवा प्रसारण र एनटिभी वल्र्डको शुभारम्भ समारोहमा राष्ट्रपतिले लोकतन्त्रलाई बलियो बनाउने युवाको चाहना पूरा गर्न तथा निर्वाचनलाई सफल बनाउनुपर्नेमा जोड दिनुभएको हो ।        राष्ट्रपतिले लोकतन्त्रकोे सुदृढीकरण र त्यसको प्रतिफल जनताले प्राप्त गर्ने वातावरण निर्माण गर्न सञ्चारमाध्यमले नागरिकलाई सूसुचित गराउने कर्तव्यबाट च्युत हुन नहुने बताउनुभयो । “युवा पुस्ताको सुशासन र विकासप्रति प्रकट भएको चाहनालाई ध्यान दिँदै संविधान र लोकतन्त्रलाई अझ उन्नत तथा सुदृढ बनाउन आगामी फागुन २१ गतेका लागि निर्धारित प्रतिनिधिसभा निर्वाचनलाई सफल बनाउन सञ्चारमाध्यमले अझ प्रभावकारी ढङ्गले काम गर्नुपर्ने आजको आवश्यकता हो”, उहाँले भन्नुभयो, “सार्वजनिक सेवा प्रसारण सरकारी वा व्यावसायिक स्वार्थको सञ्चार संस्था होइन, यो नागरिकको संस्था हो, जसले सरकारको हस्तक्षेप र व्यावसायिक दबाबभन्दा माथि उठेर नागरिकको पक्षमा, राष्ट्रहितमा काम गर्नुपर्छ ।”        स्वतन्त्र स्वायत्त संस्थाका रुपमा सार्वजनिक प्रसारण माध्यमको विकास भएको उल्लेख गर्दै राष्ट्रपतिले लोकतान्त्रिक मूल्यमान्यता, स्वतन्त्र व्यावसायिक पत्रकारिताको धर्मअनुरुप स्वच्छ, निष्पक्ष र जनताप्रति उत्तरदायी भएर नागरिकलाई सुसूचित गर्ने विश्वले स्वीकारेका आधारभूत मान्यतालाई आत्मसात् हुने विश्वास व्यक्त गर्नुभयो ।        सत्य, तथ्य र विश्वसनीय सूचना प्राप्त गर्नु…

काठमाडौँ, ६ भदौ (रासस): अठ्ठाइस वर्षीया कमला दमाईंको गत असार २८ मा छाउ गोठमा सर्पले डसेर मृत्यु भयो । उनी कञ्चनपुरको कृष्णनगरकी कमला छाउ बार्न छिमेकीको छाउ गोठमा सुत्न गएकी थिइन् । कमलाको पक्की घर थियो । तर, छाउ अर्थात् महिनावारीमा घरभित्र बस्दा देउता रिसाउँछन् । कुल पितृले सराप्छन् भन्ने डरले उनी घरमा सुत्न सकिनन् । छाउ अर्थात् महिनावारीमा गोठमा सुत्ने र समस्या भोग्ने कमला जस्ता धेरै महिला छन् । महिनावारी नितान्त महिलासँग सम्बन्धित विषय हो । महिनावारीको समयमा छोइछिटो बार्दा महिलाले नै समस्या भोगेका छन् । तर, पनि महिलाले नै अपनाएका छन् र अपनाउन सघाइरहेका छन् । सुदूरपश्चिमका ग्रामीण भेगमा महिनावारीमा सुत्न छाउ गोठ नै बनाइएका छन् । बेलाबेलामा सामाजिक अभियन्ताहरुले छाउ गोठ भत्काउँछन्, फेरि स्थानीयले बनाउँछन् । धेरै वर्षदेखि यो सिलसिला चलिरहेको छ । अन्य क्षेत्रमा कतै घरभित्र त कतै बाहिर बसेर छाउ अर्थात् महिनावारीमा छुइप्रथा मानिरहेका छन् । घर बाहिरका छाउ गोठ भत्किए पनि मनभित्र बनेका छाउ गोठ भत्किएका छैनन् । छाउप्रतिको सोच बदलिएका छैनन् । धर्म र परम्पराका नाममा जकडिएर बसेका छन् । यसैले हिन्दू धर्म मान्ने धेरै महिलाहरु आफूलाई समस्यामा राखेर पनि यो वा त्यो नाममा महिनावारीमा छुइ बार्ने र अछूत बन्ने गरिरहेका छन् । छाउ प्रथाबारे सर्वोच्च अदालतले करिब २० वर्षअघि अर्थात् २०६२ वैशाख…

लेखक परिचयःराम नेपाली (आर्यन)समाज विश्लेषक एवं स्तम्भकारमाछापुच्छ्रे गाउँपालिका, कास्कीसम्पर्कः ramdindukhi@gmail.com इतिहास होइन, घाउ सम्झनु पर्ने समय नेपालको दशक लामो जनयुद्ध (२०५२–२०६३) एक किसिमको संविधान निर्माणको प्रक्रिया थियो, जहाँ बन्दुकले आवाज उठाएको थियो, र कलम त्यसपछि जागृत भयो। तर यहाँ इतिहास पढ्नुछैन, वास्तविकता स्वीकार गर्नुछैन। एकोहोरो रूपमा १७ हजार मरे भनिएको छ—तर ती १७ हजारमध्ये कतिपय राज्यद्वारा गरिएका क्रूर अप्रेसनका शिकार थिए भन्ने कुरा स्वीकार गर्न कसैले खोज्दैन। माओवादी नेतृत्वलाई मात्रै दोष दिएर राज्य आफू पानी माथिको ओभानो बन्न खोजेको छ । अप्रेशन रोमियो (वि.सं. २०५२ मंसीर / सन् १९९५ नोभेम्बर)प्रधानमन्त्री: गिरिजा प्रसाद कोइराला गृहमन्त्री: खुमबहादुर खड्का  यो अप्रेसन माओवादी विद्रोह सुरु हुनुभन्दा अघिको पूर्वकदम थियो। रोल्पा र रुकुममा "अशान्ति नियन्त्रण" को नाममा सुरक्षाकर्मी परिचालन गरी माओवादीको आधार ध्वस्त पार्ने लक्ष्य राखियो। तर परिणामस्वरूप हजारौं गाउँलेहरूलाई यातना, कुटपिट, बलात्कार र अन्यायपूर्ण गिरफ्तारी भोग्नुपर्‍यो। कतिपय महिलाहरूलाई श्रीमान र बाबुकै सामुन्ने बलात्कार गरियो, अनेक युवाहरू बिना कारण बेपत्ता पारिए। यसले माओवादी आन्दोलनलाई चर्काउने होइन, जनस्तरमा वैधता थप्ने भूमिका खेल्यो। अप्रेशन किलो शेर–२ (वि.सं. २०५७ भदौ / सन् २००० सेप्टेम्बर)प्रधानमन्त्री: कृष्णप्रसाद भट्टराई गृहमन्त्री: रामचन्द्र पौडेल  राज्यको प्रमुख काउन्टर-इन्सर्जेन्सी अभियान मानिने यो अप्रेसन सशस्त्र प्रहरी, नेपाल प्रहरी र नेपाली सेनाको संयुक्त तालमेलमा सञ्चालन गरियो। रोल्पा, रुकुम, जाजरकोट लगायतका माओवादी प्रभाव भएका जिल्लामा सशस्त्र बल परिचालन गरेर गाउँहरूमा व्यापक…